Kỷ vật khác đồ dùng ở chỗ giá trị của nó phần lớn không nằm ở vật, mà nằm ở câu chuyện gắn với vật. Vì vậy việc giữ có hai phần, và phần thứ hai hay bị bỏ.
Phần một: giữ vật
Ba nguyên tắc chung cho mọi chất liệu:
- Ổn định hơn là lý tưởng. Một chỗ hơi ẩm nhưng ổn định tốt hơn chỗ khô mà thay đổi liên tục — chính sự thay đổi gây co giãn và nứt vỡ.
- Tránh ánh sáng. Đặc biệt là nắng, nhưng cả đèn cũng làm phai màu theo năm tháng.
- Vật liệu tiếp xúc phải trung tính. Giấy báo, bìa các-tông thường và băng dính đều có tính a-xít, để lâu ăn vào vật.
Theo từng chất liệu
Vải, áo dài, khăn thêu. Giặt sạch và làm khô hoàn toàn trước khi cất — vết bẩn để lâu sẽ ăn vào sợi. Gấp có lót giấy không a-xít ở nếp gấp, hoặc cuộn quanh ống thay vì gấp. Cất trong hộp có nắp, không dùng túi ni lông.
Ảnh và giấy. Để phẳng trong bìa hồ sơ hoặc hộp, tách từng tấm bằng giấy chèn. Không dùng album có màng nhựa dính — loại đó lâu ngày dính chặt vào mặt ảnh và gỡ ra là hỏng.
Kim loại. Lau khô, không đánh bóng mạnh — lớp gỉ nhẹ trên đồ đồng đôi khi là lớp bảo vệ và cũng là dấu vết thời gian. Đồ bạc thì bọc trong vải chống xỉn.
Gốm, sứ, thủy tinh. Bọc riêng từng món bằng vải mềm, chèn để không va vào nhau. Không xếp chồng.
Băng đĩa, phim, băng cát-xét. Nhóm này có hạn sử dụng thật — chất liệu từ tính và phim đều xuống cấp theo thời gian, và thiết bị đọc chúng cũng dần biến mất. Nên chuyển sang dạng số càng sớm càng tốt.
Phần hai: giữ câu chuyện
Đây là phần quyết định kỷ vật còn là kỷ vật hay thành đồ cũ.
Với mỗi món, ghi lại bốn thông tin, càng ngắn càng dễ làm:
- Của ai.
- Từ đâu, khoảng năm nào.
- Vì sao giữ — sự kiện gắn với nó.
- Ai kể lại điều này, và kể khi nào.
Ghi vào thẻ nhỏ để cùng món đồ, và chụp ảnh cả món lẫn thẻ để lưu bản số.
Hỏi khi còn hỏi được
Đây là việc cấp thiết hơn mọi việc kỹ thuật ở trên: những người biết câu chuyện thường là người lớn tuổi nhất trong nhà.
Một buổi ngồi cùng ông bà, mở hộp kỷ vật ra và bật ghi âm điện thoại, là cách hiệu quả nhất. Không cần chuẩn bị gì — cứ cầm từng món lên và hỏi "cái này của ai ạ".
Bản ghi âm đó, về sau, thường quý hơn cả món đồ.
Không phải thứ gì cũng cần giữ
Giữ tất cả là cách chắc chắn để không giữ tốt được thứ nào — vì công sức và chỗ cất đều có hạn.
Một cách chọn: giữ thứ có câu chuyện rõ ràng, thứ không thay thế được, và thứ đại diện được cho một người hoặc một giai đoạn. Với những món trùng lặp, chọn một và chụp ảnh phần còn lại.
Hỏi đáp nhanh
Điều gì quan trọng hơn kỹ thuật bảo quản kỷ vật?
Giữ được câu chuyện. Một món đồ không ai biết của ai, từ đâu, vì sao giữ lại thì sau một thế hệ chỉ còn là đồ cũ.
Nên ghi lại những gì cho mỗi kỷ vật?
Bốn thứ, càng ngắn càng dễ làm: của ai, từ đâu và khoảng năm nào, vì sao giữ, và ai kể lại điều đó cùng thời điểm kể.
Việc gì cấp thiết nhất?
Ngồi cùng người lớn tuổi trong nhà, mở hộp kỷ vật ra và bật ghi âm điện thoại. Không cần chuẩn bị gì — cứ cầm từng món lên và hỏi cái này của ai. Bản ghi âm đó về sau thường quý hơn cả món đồ.
Nhóm kỷ vật nào cần xử lý sớm nhất?
Băng đĩa, phim và băng cát-xét. Chất liệu từ tính và phim đều xuống cấp theo thời gian, và thiết bị đọc chúng cũng dần biến mất.
